vitaly gariev TRrEeqaLm2o unsplash Zdrowie i uroda

Ona temu winna

Nie spodziewałam się, że tak absurdalna dla mnie weselna przyśpiewka „Ona temu winna, ona temu winna, pocałować go powinna” stanie się podsumowaniem bardzo dramatycznych wydarzeń, o których przebiegu nie będę pisać. Nadmienię jedynie, że poruszyły mnie one dogłębnie.

Historia kobiety, która została obwiniona za picie swojego męża. Gdyby była inna, gdyby inaczej z nim rozmawiała, gdyby czegoś nie zrobiła albo zrobiła coś wcześniej. Gdyby bardziej się starała, gdyby nie odeszła, gdyby została, gdyby była lepszą żoną. Gdyby, gdyby, gdyby… Gdyby nie ona, to on by nie pił.

A ponieważ historia rozgrywała się w social mediach, gdzie szeroko wypowiadali się zwolennicy i przeciwnicy różnych wersji wydarzeń, to i ja daję sobie przyzwolenie na przedstawienie własnego zdania.

Przyznam się szczerze, że jako człowiek, kobieta i psycholog co jakiś czas budzę się ze swojej bańki, w której świat jest miejscem sprawiedliwym, a ludzie w dzisiejszych czasach odpowiedzialni. Przecież niemal każdy dziś czyta książki rozwojowe i mówi, jak to się w swoim rozwoju osobistym rozwinął niemal do granic możliwości. Wydawało mi się więc, że jako społeczeństwo zrobiliśmy jednak krok do przodu. A tu taka przykra niespodzianka. Świat nadal oczekuje „dobrej żony”. I z przykrością stwierdzam, że pisząc „świat”, mam na myśli zarówno mężczyzn, jak i kobiety.

Dlatego dzisiaj chciałabym zaprosić do artykułu o odpowiedzialności za własne życie oraz o tym, że dorosły człowiek podejmuje decyzje ze świadomością ich konsekwencji.

Żyjemy w kraju, w którym można się rozwieść. Można próbować ratować związek, można też podjąć decyzję, że nie chce się już tego robić. Można ustalić opiekę nad dziećmi, w tym opiekę naprzemienną, korzystać z mediacji, szukać pomocy psychologicznej, psychiatrycznej czy psychoterapeutycznej. A nade wszystko można leczyć uzależnienie, co ważne, za darmo, na NFZ.

ożna odejść lub zostać. Można dokonywać dorosłych wyborów.

Co się takiego dzieje, że nadal, pomimo wiedzy, wykształcenia i dostępu do leczenia uzależnień, tak wiele osób, począwszy od rodziny osoby pijącej, a kończąc na ludziach, którzy tylko otarli się o jej historię, tak szybko przenosi odpowiedzialność za nadużywanie alkoholu przez jednego dorosłego człowieka na drugiego?

Oczywiście relacje mają znaczenie. Ludzie, będąc w relacji, wpływają na to, jak się czują, jak funkcjonują i jakie pojawiają się w nich emocje. Mogą się wzajemnie ranić, prowokować, wspierać lub osłabiać. Mogą tworzyć bardzo złe związki, w których zachowują się wobec siebie niesprawiedliwie. Kryzys w relacji jest czymś naturalnym i spora część związków przez taki kryzys przechodzi. Wpływ na drugiego człowieka i odpowiedzialność za jego decyzje to jednak dwie różne rzeczy.

Warto w tym miejscu zatrzymać się przy samej odpowiedzialności. Rozumiem ją jako uznanie własnego wpływu na swoje decyzje i zachowania oraz gotowość do przyjęcia konsekwencji dokonywanych wyborów. Wiele rzeczy po prostu nam się przydarza. Nie wybieramy swojej rodziny, pochodzenia, wielu doświadczeń z dzieciństwa, zachowania partnera, utraty pracy, zdrady, choroby czy tego, że ktoś nas zrani. W dorosłym życiu przychodzi jednak moment, w którym decydujemy, co z tym wszystkim zrobimy. Możemy szukać pomocy, postawić granicę, odejść, zostać, podjąć leczenie, zmienić coś albo przez kolejne lata funkcjonować dokładnie tak samo.

Odpowiedzialność za własne życie daje człowiekowi możliwość wpływania na jego dalszy ciąg. Jeżeli źródeł wszystkich swoich problemów szukamy wyłącznie w innych ludziach, im również oddajemy wpływ na możliwość zmiany. Życie zaczyna zależeć od tego, czy ktoś się zmieni, przeprosi, zacznie zachowywać inaczej, zrozumie albo wreszcie zrobi to, czego od niego oczekujemy. Można czekać bardzo długo.

Przyjęcie odpowiedzialności kieruje uwagę na tę część rzeczywistości, na którą rzeczywiście mamy wpływ. Człowiek może mieć za sobą bardzo trudną historię, być w fatalnym związku, doświadczać cierpienia, a jednocześnie podejmować decyzje dotyczące swojego dalszego życia. W tym miejscu pojawia się sprawczość, czyli świadomość: mogę dokonać wyboru i podjąć działanie.

Jeżeli jestem nieszczęśliwy albo nieszczęśliwa w małżeństwie, mogę o tym powiedzieć. Mogę powiedzieć bliskim, znajomym, mogę nawet powiedzieć światu. Świat, jeśli zapraszamy go do naszego życia, zapewne wyrazi swoją opinię. Czy nam się to podoba, czy nie, ostateczna decyzja o tym, co zrobię ze swoim życiem, należy do mnie.

W przypadku uzależnienia ma to szczególne znaczenie. Osoba pijąca może mieć fatalne małżeństwo, czuć się samotna, nierozumiana, odrzucona, wściekła i rozczarowana swoim życiem. Może mieć za sobą trudne dzieciństwo i doświadczenia, których skutki niesie przez kolejne lata. Wszystko to może mieć znaczenie dla rozwoju i przebiegu uzależnienia. Odpowiedzialność za sięganie po alkohol oraz decyzję o podjęciu leczenia pozostaje po stronie osoby pijącej.

Sytuacja staje się jeszcze trudniejsza, kiedy osoba uzależniona znajduje największe wsparcie dla swojego picia właśnie w rodzinie pochodzenia. Rodzina się nad nią lituje, bezrefleksyjnie ją tłumaczy i za każdym razem znajduje kolejne uzasadnienie picia. Złe życie, trudna praca, stres, dzieciństwo, problemy w związku, a przede wszystkim zła żona. W ten sposób odpowiedzialność stopniowo przesuwa się z osoby pijącej na wszystko i wszystkich dookoła.

Takie wytłumaczenie pozwala osobie uzależnionej pozostać w chomiczej karuzeli, w której przebieg wydarzeń jest zawsze podobny. Pojawia się trudność, która staje się bodźcem uruchamiającym mechanizm uzależnienia, następnie sięganie po używkę, wyrzuty sumienia i zrzucenie odpowiedzialności na drugą osobę. To pozwala wrócić do punktu wyjścia i przy kolejnej trudności ponownie zareagować w ten sam sposób. Z czasem wystarczą zwykłe, codzienne przeszkody.
Zatem wysłuchanie osoby uzależnionej, okazanie jej zrozumienia, obecność i pomoc mogą być ogromnym wsparciem. Natomiast utwierdzanie jej w przekonaniu, że za picie odpowiadają inni ludzie, odbiera możliwość zobaczenia własnego udziału i własnych decyzji. To jeden z mechanizmów, które pozwalają uzależnieniu trwać. Wspieranie człowieka nie może oznaczać wspierania jego uzależnienia.

vitaly gariev TRrEeqaLm2o unsplash 1 Zdrowie i uroda

Pozostaje jeszcze pytanie, dlaczego „ona temu winna”.

Tutaj sięgamy do głębokich przekonań o tym, że rolą „dobrej żony” jest między innymi regulowanie emocji męża. Zawsze w takich sytuacjach przypomina mi się pewien paradoks. Chcemy mieć autonomicznych partnerów, a jednocześnie w wielu domach nadal wychowujemy nieautonomicznych synów. Synów, których od samego początku wyręcza się w dbaniu o własny ubiór, jedzenie, obowiązki i organizowanie codziennego życia. Złe zachowanie chłopców nadal bywa tłumaczone tym, że to przecież chłopak, chłopcy tacy są, a czasem nawet bardziej dosadnym przekonaniem, że facet przecież musi mieć jaja, jakkolwiek to brzmi.

Syneczkowie idą więc w świat, a świat okazuje się trudny. Część z nich wybiera silne partnerki, które potrafią bardzo dużo udźwignąć. Jest tylko pewien haczyk. Jeśli wybierasz silną partnerkę, istnieje spora szansa, że ona nie da sobie w kaszę dmuchać.

Pojawiają się obowiązki, wymagania, codzienność. Trzeba czegoś dopilnować, za coś odpowiadać, mierzyć się z konsekwencjami własnych decyzji. Kiedy życie zaczyna wymykać się spod kontroli, alkohol może przynieść chwilową ulgę. Problemy jednak zostają. Te w pracy, w związku, w relacji z dziećmi i w relacji z samym sobą. Z czasem dochodzą do nich kolejne, związane już bezpośrednio z piciem.

Ale tak na poważnie: nasz mózg chętnie korzysta z tego, co zna, co było wielokrotnie powtarzane i co ma już dobrze przećwiczone. Szczególnie w sytuacji stresu łatwiej uruchomić stary schemat niż zatrzymać się, przyjrzeć mu i świadomie wybrać inną reakcję. Znane daje też poczucie przewidywalności, nawet wtedy, kiedy wcale nam nie służy.

Zmiana takiego schematu ma jeszcze jeden koszt. Czasami wymaga wystąpienia przeciwko temu, czego nauczyły nas najważniejsze osoby w naszym życiu. Trudno stanąć przed swoją matką i powiedzieć: mam poczucie, że twój model wychowawczy mi nie służy. Nie nauczył mnie odpowiedzialności za własne wybory. Trudno stanąć przed swoją rodziną i powiedzieć: ten schemat nie jest już dla mnie użyteczny. Kocham was, ale będę robił inaczej.

To wymaga znacznie więcej niż samego zrozumienia, że coś w moim życiu nie działa. Wymaga zgody na dyskomfort, który pojawia się wtedy, kiedy przestajemy robić to, co znane, i zaczynamy zachowywać się inaczej niż oczekuje od nas własna rodzina.

Nawet jeśli uda się tak postąpić, nie zawsze spotyka się to ze zrozumieniem. Nagle mężczyzna staje się pantoflarzem, miękkiszonem, człowiekiem „opętanym” przez tę złą kobietę. Przecież wcześniej taki nie był. Kiedyś można było z nim normalnie porozmawiać, przyjeżdżał, kiedy się go potrzebowało, dawał sobie wytłumaczyć, co powinien zrobić. A teraz stawia granice, podejmuje własne decyzje, czasami mówi „nie”. Najprostsze wyjaśnienie? To ona go zmieniła.

Tutaj pojawia się bardzo stary kulturowo archetyp złej żony. Kobiety, która zabrała syna matce, odsunęła go od rodziny, nastawiła przeciwko bliskim, ma na niego zły wpływ, za dużo wymaga i wszystkim rządzi. Jeśli mężczyzna zaczyna zachowywać się inaczej niż dotychczas, łatwiej przypisać tę zmianę jej wpływowi niż dopuścić możliwość, że dorosły człowiek sam zaczął podejmować inne decyzje.

Jakby nie patrzeć, polska żona to filar rodziny. Kucharka w kuchni, kochanka w łóżku. Pomiędzy dbaniem o dom, wychowywaniem dzieci i ośmiogodzinnym pobytem w pracy, w której dobrze byłoby jeszcze dobrze zarabiać, powinna znaleźć czas na wszystko inne. Na koniec wrócić do domu z uśmiechem i spełniać marzenia swojego partnera. Te wieczorne również.

Co ciekawe, ta sama kobieta ma jednocześnie odpowiadać za dwie zupełnie przeciwstawne rzeczy. Kiedy mąż nie radzi sobie z życiem, powinna bardziej go wspierać, rozumieć i o niego zadbać. Kiedy zaczyna mieć na niego wpływ, staje się dominująca, roszczeniowa i kontrolująca. Kiedy zostaje, słyszy, że na zbyt wiele mu pozwala. Kiedy odchodzi, że zostawiła go wtedy, kiedy najbardziej jej potrzebował. Kiedy próbuje ratować, robi za dużo. Kiedy przestaje ratować, okazuje się bezduszną egoistką.

Zła żona jest niezwykle wygodną figurą. Można na niej umieścić niemal wszystko, czego nie chcemy zobaczyć gdzie indziej.

„Ona temu winna, ona temu winna…”.

Tyle że tym razem już jakoś nie chce mi się śpiewać.

Refleksję pozostawiam Państwu.


Sylwia Hille-Jarząbek

Psycholog, psychotraumatolog i psychoterapeutka, certyfikowana terapeutka Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach. Łączy pracę kliniczną z rolą wykładowczyni akademickiej w Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Koszalinie. Przyjmuje w Poradni z Sercem (ul. Zwycięstwa 238, Koszalin).

Jej aktualne treści i praktyczne wskazówki dostępne są na profilu @psycholog.koszalin