Obecnie na dobrze znanej koszalińskiej publiczności wystawie „Sztuka dawna i rzemiosło od baroku do secesji” znajduje się 91 mebli ze zbiorów Działu Sztuki Dawnej Muzeum w Koszalinie. Niewiele osób wie, że w muzealnych magazynach skrywa się ich jeszcze ponad 100. Nie trafiły na wystawę stałą z różnych powodów. Niektóre nie pasują do kontekstu ekspozycji, inne wymagają ingerencji wprawnej ręki konserwatora zabytków, jeszcze innych nie udało się wpasować w przestrzeń wystawy ze względu na ich gabaryty. Komody, kredensy, fotele, lustra, szafy i szafki, stoły i stoliki – zabezpieczone i przechowywane w muzealnych magazynach – czekają na moment, w którym być może będą mogły cieszyć oczy zwiedzających. Teraz jednak wszystkie zostały dostrzeżone.
Oto właśnie powstał katalog, który pozwala zajrzeć do świata obiektów na co dzień pozostających poza zasięgiem szerokiej publiczności. Żaden z ponad 200 mebli – ani reprezentacyjna komoda z bogatą dekoracją, ani prosta, zachowana w kilku częściach rama łóżka – nie umknął uwadze autorów katalogu mebli ze zbiorów Działu Sztuki Dawnej Muzeum w Koszalinie. Każdy obiekt został przeanalizowany i opisany. Nie poprzestano jednak na przedstawieniu jego wyglądu. Badano konstrukcję, materiały, technikę wykonania, dekorację oraz funkcję. Poszukiwano analogii w innych kolekcjach, próbowano ustalić czas i miejsce powstania poszczególnych mebli, a także odtworzyć ich muzealne losy.


Nowy katalog zbiorów mebli Muzeum w Koszalinie jest efektem wielu lat badań, dokumentowania i pracy muzealników, historyków sztuki, fotografów, tłumaczy, specjalistów oraz konsultantów współpracujących przy projekcie. Nieoceniona okazała się również współpraca z innymi muzeami i instytucjami. Materiały, fotografie i informacje udostępniły między innymi Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, Muzeum Zachodniokaszubskie w Bytowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Muzeum Zamku w Darłowie oraz Muzeum Narodowe w Warszawie. Wsparcia udzieliła także Koszalińska Delegatura Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Szczecinie. To właśnie porównywanie obiektów znajdujących się w różnych kolekcjach pozwala lepiej zrozumieć ich pochodzenie, funkcję i miejsce w historii pomorskiego meblarstwa. Ale nie tylko pomorskiego, bowiem zbiór mebli Muzeum w Koszalinie nie powstał według jednego, z góry ustalonego planu.
Historia kolekcji jest nierozerwalnie związana z dziejami Muzeum w Koszalinie. Początki koszalińskiego muzealnictwa sięgają jednak znacznie dalej niż rok 1947. Pierwszą próbę utworzenia muzeum podjęto jeszcze w 1879 roku, jednak za początek działalności muzealnej w Koszalinie przyjmuje się rok 1912. Wtedy działający w niemieckim Koszalinie Związek Krajoznawczy i Ochrony Zabytków Regionu (Verein für Heimatkunde und Heimatschutz zu Köslin) zorganizował pierwszą wystawę w ratuszu staromiejskim. W 1914 roku Heimatmuseum otrzymało pomieszczenia w Domu Miejskim, a od 1929 roku działało w budynku przy ówczesnej Danzigerstraße, dzisiejszej ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 53. Prezentowano tam zbiory archeologiczne, przyrodnicze i etnograficzne oraz zabytki sztuki. Heimatmuseum funkcjonowało do marca 1945 roku.

Wojna i pierwsze powojenne miesiące przyniosły zasadniczą cezurę w dziejach miasta i muzeum. Budynek dawnego Heimatmuseum ocalał, jednak część pozostawionych bez odpowiedniego zabezpieczenia zbiorów została zniszczona lub rozproszona. To, co udało się zachować i zabezpieczyć, stało się ważnym punktem wyjścia dla organizowanej już w polskim Koszalinie placówki muzealnej. 15 czerwca 1947 roku, w tym samym budynku przy dzisiejszej ul. Piłsudskiego, otwarto polskie muzeum, którego zbiory tworzyły również ocalałe zabytki dawnego Heimatmuseum. Historia przedwojennej placówki i zachowana część jej kolekcji stały się tym samym jednym z elementów historii dzisiejszego Muzeum w Koszalinie.

Po 1945 roku także samo miasto znalazło się w zupełnie nowej rzeczywistości. Zmieniła się jego przynależność państwowa i niemal całkowicie ludność. Przybywający do Koszalina polscy mieszkańcy organizowali tutaj od podstaw swoje życie, instytucje i przestrzeń miasta, odbudowując je po wojennych zniszczeniach i przystosowując do nowych potrzeb. Jednocześnie otaczało ich materialne dziedzictwo pozostawione przez poprzednich mieszkańców – budynki, wyposażenie domów, dzieła sztuki, przedmioty codziennego użytku, dokumenty i pamiątki.
Stosunek do tego dziedzictwa zmieniał się przez kolejne dziesięciolecia. To, co przez długi czas określano przede wszystkim jako „poniemieckie”, z czasem coraz wyraźniej zaczęto postrzegać także jako część historii miejsca – Koszalina i Pomorza – niezależnie od narodowości ludzi, którzy tę historię tworzyli. Szczególną rolę odegrali w tym procesie muzealnicy i konserwatorzy zabytków, którzy potrafili dostrzec w pozostawionych przedmiotach coś więcej niż wyposażenie dawnych, obcych już domów. Widzieli w nich źródła wiedzy o historii, sztuce, rzemiośle i codziennym życiu. To dzięki ich pracy część tych przedmiotów przetrwała.


Do zbiorów Muzeum zaczęły trafiać kolejne obiekty, pozyskiwane w bardzo różnych okolicznościach. Były to między innymi dary, przekazy Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków czy zakupy od osób prywatnych. Czasem brakowało podstawowych informacji o meblach – ich pierwszych właścicielach, miejscu użytkowania czy warsztacie, w którym zostały wykonane. Z czasem kolekcję uzupełniano również poprzez zakupy w antykwariatach i domach aukcyjnych na terenie całej Polski.
Dziś część tej wielowątkowej kolekcji można oglądać na jednej z najbardziej rozpoznawalnych stałych ekspozycji Muzeum: „Sztuka dawna i rzemiosło od baroku do secesji”, otwartej w 2008 roku. W stylizowanych wnętrzach prezentowane są obok siebie meble, malarstwo, rzeźba i rzemiosło artystyczne, prowadząc zwiedzających od baroku, przez empire, biedermeier i historyzm, aż po secesję. Wiele prezentowanych tam przedmiotów ma pomorskie i niemieckie korzenie. W polskim muzeum nie są już jednak traktowane jedynie jako „poniemieckie” wyposażenie, lecz jako zabytki pozwalające opowiadać o kolejnych warstwach historii miasta i regionu oraz o ludziach, którzy żyli tutaj przed nami.
I tak przez lata zgromadzono ponad 200 zabytkowych obiektów. W kolekcji znajdują się monumentalne szafy i kredensy, komody, stoły, krzesła, skrzynie, kufry, lustra i zegary. Najwięcej eksponatów pochodzi z XIX i pierwszej połowy XX wieku, ale nie brakuje także znacznie starszych obiektów, sięgających XVII stulecia. Autorzy katalogu postanowili zgłębić ich historię. Dlaczego?

Po co w zasadzie nam dziś historia mebli? Może się wydawać, że stara szafa, krzesło czy kredens to po prostu przedmioty, które dawno straciły swoje pierwotne zastosowanie. Tymczasem każdy z nich może być małą kapsułą czasu – kształt szafy może mówić o modzie i statusie właściciela. Konstrukcja krzesła – o umiejętnościach rzemieślnika. Dekoracja kredensu – o gustach epoki i artystycznych inspiracjach. Materiały i techniki wykonania mogą z kolei opowiedzieć o rozwoju technologii, handlu i kontaktach między regionami. Meble pokazują więc nie tylko, jak kiedyś mieszkano, ale również jak żyli ludzie, co cenili i jak zmieniał się ich świat.
W tekstach zamieszczonych w katalogu poruszane są również inne kwestie. Ich autorzy przypominają, że Pomorze było i jest regionem, którego dziedzictwo kształtowało się na styku różnych tradycji, języków i społeczności. Przedmioty, które kiedyś należały do niemieckich mieszkańców regionu, są dziś częścią zbiorów polskiego muzeum. Na muzealnikach spoczywa więc odpowiedzialność za zachowanie, badanie i opowiadanie historii – również tej trudnej, złożonej i niejednoznacznej. Muzeum przechowuje bowiem nie tylko piękne przedmioty. Przechowuje pamięć o miejscu i ludziach, którzy je tworzyli.


Katalog zbiorów mebli Muzeum w Koszalinie powstał dzięki pracy ludzi, którzy wierzą, że warto ocalać nie tylko przedmioty, ale również historie, które się za nimi kryją. A historia może kryć się w przedmiotach niepozornych. Publikacja jest nie tylko podsumowaniem wieloletniej pracy. Jest również punktem wyjścia do następnych badań. Kolekcje muzealne żyją. Ich znaczenie zmienia się wraz z kolejnymi badaniami, nowymi porównaniami i odkryciami. To, co kiedyś uznawano za pewne, może zostać zweryfikowane, a niepozorny przedmiot może nagle odsłonić zupełnie nową historię.
Więcej o samym katalogu i ludziach, którzy go tworzyli, będzie można dowiedzieć się już w listopadzie podczas wydarzeń promujących wydanie katalogu mebli – 22 listopada podczas spotkania autorskiego z Wojciechem Lipowiczem i Jagodą Marciniak w Muzeum w Koszalinie o godz. 12.00. W programie planowane są także oprowadzania kuratorskie po wystawie „Sztuka dawna i rzemiosło od baroku do secesji”, podczas którego autorzy katalogu skupią się przede wszystkim na eksponowanych tam meblach. Szczegółowe informacje dostępne będą na stronie muzeumwkoszalinie.pl i mediach społecznościowych.


Serdecznie zapraszamy, by spojrzeć wraz z nami na muzealne meble jeszcze raz – tym razem nie tylko jak na piękne i funkcjonalne przedmioty, lecz także jak na świadków historii.
Autor: Jagoda Marciniak
historyczka sztuki, główna inwentaryzatorka zbiorów Muzeum w Koszalinie. Zajmuje się dokumentacją i opracowaniem muzealiów oraz badaniem historii muzealnych kolekcji. Interesuje ją nie tylko artystyczna wartość zabytków, lecz także zapisane w przedmiotach historie ich twórców, właścicieli i miejsc, z których pochodzą. Współautorka przy przygotowaniu najnowszego katalogu mebli ze zbiorów Muzeum w Koszalinie.




















