Życie człowieka zawsze narażone jest na tysiące niebezpieczeństw. Nie inaczej było kiedyś. Tajemniczość przyczyn niespodziewanych zdarzeń, więc i nadzieja na pomoc sił nie do końca określonych kazała mu szukać albo w religii, albo wśród duchów opiekuńczych.
Wyborem dla ludu pomorskiego był chrześcijański Bóg Ojciec, bóstwo słowiańskie o czterech wszystkowidzących twarzach Świętowit (Swantewit, Svantibor) albo istoty fantastyczne – dobre skrzaty i złe diabły. Ponieważ najdalej było do bóstw najwyższych, nie zawsze też skuteczne były usilne prośby o wstawiennictwo w potrzebie, ostatecznie pozostawały mieszkające w pobliżu, choć niewidzialne, skrzaty – małe istoty będące bohaterami niejednej opowieści. Podobno żyją one w wyimaginowanym świecie, ale jak twierdzi polska noblistka Olga Tokarczuk: „To, co wyobrażone jest pierwszą formą istnienia”. Zatem spotkanie teraz z nimi może być pasjonującą przygodą i okolicznością, by je poznać bliżej.

Skrzaty to ogólna nazwa krasnoludków – istot niewielkiego wzrostu, często z czerwonymi elementami stroju. Jest ich wiele odmian i to zarówno tych czyniących dobro, przychylnych i wrażliwych na krzywdę, strzegących szczęścia rodzinnego i zdrowia, niosących pomoc w trudnych momentach życia, jak i złych, czyniących szkodę ludziom i ich otoczeniu. Bo opowieści o nich zawierają motywy uniwersalne – zestawienie dobra i zła.
Wśród opiekuńczych duchów domowych znalazły się niziołki, u-bożęta, kautki, michałki, kłobuki, lary, penaty, klabautery i gnomy, zaś do złych zaliczyć należy podziomki, krasnoludy, smętki i trolle. Jedynie u kłobuków występuje dwoistość cech – przebywające w pobliżu domostw, choć owszem otaczają je opieką, to bywają też i złośliwe.

Zwą się różnie. Kaszubów strzegą michałki, na Warmii i Mazurach są dobre kłobuki, ale niestety też i złe, sprowadzające choroby podziomki oraz porywające niemowlęta krasnoludy i zbliżone do diabłów okrutne i obmierzłe smętki. Z kolei na terenach nadmorskich marynarze, żeglarze i rybacy wierzą w troskliwość klabautera, zaś wędrujący po Polsce znany folklorysta i etnograf Oskar Kolberg słyszał o dobrych kautkach.
W zasadzie prawie wszystkie są bezimienne. Wśród klasycznych już opowieści znalazł się jednak wyjątek. U Marii Konopnickiej, w znanej od dzieciństwa książce „O krasnoludkach i sierotce Marysi” bohaterami są: król Błystek, jego podwładni m.in. Podziomek, Sikorek i Biedronek, ale przede wszystkim prowadzący kronikę zdarzeń Koszałek-Opałek. Spośród smętków o Smętku jako Czarnym Łowcy wspomina Stefan Żeromski w utworze „Wiatr od morza” oraz Melchior Wańkowicz w książce „Na tropach Smętka”. Swoje imiona mają też ukochane przez dzieci, stworzone przez Tove Jansson Muminki. Są to wprawdzie trolle i choć w wierzeniach skandynawskich znane jako demoniczne karły, niekształtne i nieprzyjazne ludziom, to jednak dzięki wyobraźni autorki stały się innymi istotami – uroczymi, tęskniącymi za przyjaźnią, wolnością i posiadaniem bezpiecznego domu.
W tej licznej rodzinie legendarnych skrzatów znalazł się i Julek z Jamna. To tutaj, gdzie morze szumi od dawna, ongiś się zadomowił i tylko tu zyskał prawo obywatelstwa. Od kiedy, skąd i dlaczego właśnie Jülek i to pisany z małej litery?

W miejscowej legendzie żyje od dawna. Zapewne były tu jakieś autentyczne wątki rodzinne, bo trudno dać wiarę, by ludność spod znaku Gryfa Pomorskiego, etnicznie słowiańska nie ufała pomocnym duchom opiekuńczym. Niestety, zapisy o nich, wskutek silnej germanizacji zostały skutecznie zagłuszone. Podejmowano natomiast próbę w ramach rzekomej wyższości kulturowej szukania związku z Juliuszem Cezarem (Jul-jus), co może świadczyć o pojawiającym się w historiografii niemieckiej przesadnym wpływie tej postaci na kulturę Słowian.
Wśród wielu zainteresowanych legendami z tego obszaru był też dziewiętnastowieczny etnograf pochodzący ze słowińsko-kaszubskiej rodziny – Otto Knoop. W jego badaniach mały skrzat z Jamna to JÜLEK, słowo pisane, zgodnie z niemiecką gramatyką, z dużej litery i z „Ü”. Nie ma jednak takiej postaci pisanej łącznie, częściowo po niemiecku a częściowo po polsku. Czy to więc swobodna interpretacja tłumaczy czy też ma tu znaczenie pomorskie pochodzenie Knoopa? Czy Jülek to już swojsko brzmiący julek?
A zatem pojawia się tu część zasadnicza „jul”, co może z kolei sugerować więź z legendami Germanów północnych, czyli plemion nordyckich – duńsko-norweskich oraz szwedzkich, ale i Germanów z zachodu, czyli z terenów dzisiejszych Niderlandów i północnych Niemiec – Fryzji oraz częściowo z belgijskiej Flandrii. Niewykluczone więc, że istotnym, dobrym tłem dla imienia będzie tu ów przedrostek „jul”, pojawiający się w językach skandynawskich, gdzie duchami opiekuńczymi są nisse i tomte, zaś w połączeniu z przedrostkiem „jul” oznaczającym święto Bożonarodzeniowe występują jako julnisse i jultomte, czyli dobre istoty obdarzające szczęściem, otaczające troską, sprawiające radość i pocieszenie. Może więc julki są przez kulturę jamieńską nazwą pożyczoną i na dobre przyswojoną? Bo języki niczego nie kradną, lecz mogą wpływać na siebie.

Nie byłoby to niemożliwe, gdyby nie burzliwe dzieje tego skrawka Pomorza Zachodniego. Pierwotnie słowiańskie już od wczesnego średniowiecza narażone było na dążność do objęcia go swym panowaniem przez władców skandynawskich, polskich i niemieckich. Te wielowe obce wpływy i powolna kolonizacja doprowadziły w konsekwencji do dyfuzji kulturowej, czyli przenikania do lokalnej obyczajowości różnych wątków. Więc podobieństwo nazwy skrzatów może nie być tu przypadkowe. Julek z Jamna, położonego na podmokłych terenach Wybrzeża Słowińskiego z czasem się zasymilował i stał się jamieńsko-koszalińskim naszym dobrem.
Naszym, gdyż pojawił się w miejscowej legendzie i opowieściach już w latach 60. ubiegłego stulecia; gdy umieścił go w swej twórczości znany pomorzoznawca i pisarz Gracjan Bojar-Fijałkowski. To on obudził z długiego bardzo snu te psotne, acz życzliwe ludziom karzełki.
„Aby każdy młody Polak poznać mógł swe korzenie, swą historię, skąd mają ród. Piękna ziem pomorskich Gracjan Bojar-Fijałkowski– zbiory legend z checz słowiańskich oddał nam”.
To są słowa Emilii Szybistej, poetki z Jamna, która z kolei przedłużyła ich żywot do czasów współczesnych. W jej bajkowych opowieściach julki otrzymały imiona, mają też swoje zawody. Nie są więc anonimowe jak i te, które pojawiły się w przestrzeni Koszalina – Julek Archiwista, Julek Naukowiec i Julek Prawnik.
Kochamy te nasze julki i bądźmy z nich dumni, bo – jak pisała Maria Konopnicka:
„…Myślcie sobie jak tam chcecie.
A ja przecież wam powiadam:
Krasnoludki są na świecie”.




















