Niewielu plastyków w okresie PRL-u mogłoby się poszczycić osiągnięciami tej miary w sferze artystycznej, projektowej, organizacyjnej i społecznej, które wypełniają biografie Jerzego Fedorowicza i Ludmiły Popiel. Nowa wystawa w Muzeum w Koszalinie jest niepowtarzalną okazją do zapoznania się z wielowymiarowym dorobkiem dwojga najwybitniejszych przedstawicieli miejscowego środowiska plastycznego okresu powojennego.
Twórcy epoki plenerów i sympozjów, wizjonerzy nowocześnie pojmowanej przestrzeni miejskiej, autorzy unikalnego języka wizualnego, projektanci wnętrz przeznaczonych do użytku publicznego, artyści o szerokich horyzontach poznawczych, podbudowujący swoją praktykę twórczą oryginalną refleksją teoretyczną. A jednocześnie bardzo skromni ludzie, pochłonięci pracą, wolni od myślenia o swoich karierach jako o trampolinach do sławy. Prywatnie byli małżeństwem, zawodowo idealnie dobranym duetem, artystycznie nierozdzielnymi towarzyszami wzajemnie się inspirującymi i wspierającymi w niezliczonych wysiłkach twórczych. Fenomen „Fedorowiczów” po dziś dzień pozostaje mniej znaną wśród mieszkańców Koszalina kartą historii życia kulturalnego miasta drugiej połowy XX wieku. Niesłusznie, gdyż ich dzieło ma wymiar co najmniej ogólnopolski, zyskawszy uznanie wśród historyków i krytyków sztuki w kraju i za granicą.
Fedorowicz i Popiel byli absolwentami Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Do Koszalina przyjechali w 1954 roku, i włączyli się w tworzenie na terenie Pomorza Środkowego środowiska artystycznego od podstaw, m.in. inicjując miejsca spotkań, nawiązując kontakty z twórcami w innych miastach i dążąc do założenia miejscowego Związku Polskich Artystów Plastyków, co dokonało się w 1955 roku. Organizowali wystawy środowiskowe, wspierali nowo zamieszkałych w Koszalinie malarzy i projektantów, aranżowali ekspozycje muzealne, odpowiadali za oprawę plastyczną wydarzeń kulturalnych. Od początku lat 60. odbywali liczne podróże zagraniczne, do Rzymu i Paryża, skąd czerpali wiedzę na temat szeroko pojętej kultury materialnej i dziedzictwa odwiedzanych miejsc, a także rozwijali swoją wrażliwość wizualną w kontakcie najnowszymi tendencjami w sztuce europejskiej. Owocem ich myślenia w kategoriach współistnienia czynnika lokalnego i ogólnopolskiego w duchu europejskich wartości wspólnoty cywilizacyjnej było jedno z najważniejszych dzieł ich życia – plenery w Osiekach z lat 1963-1981. Pierwsza edycja tej pionierskiej w skali kraju i Europy imprezy artystycznej zapoczątkowała epokę plenerów i sympozjów, które nadały dominujący kształt organizacji życia plastycznego w Polsce lat 60. i 70.
To właśnie Fedorowicz i Popiel odpowiadali za kształt programowy najważniejszych edycji Spotkań Artystów, Naukowców i Teoretyków Sztuki w Osiekach. Ich wyjątkowość polegała na zaproponowaniu tematów szczególnie aktualnych w kręgach osób zajmujących się sztuką i zapraszaniu twórców, którzy w danym momencie najpełniej wyrażali dylematy swoich czasów. Owo wyczucie właściwej treści dla odpowiedniego czasu Fedorowicz i Popiel zawdzięczali swojemu dążeniu do zachowania ścisłego kontaktu z największymi ośrodkami kultury w kraju i umiejętności zdiagnozowania bieżących prądów intelektualnych.
Niemalże od samego początku pracy twórczej wpisywali się własnymi dziełami w postępowe nurty sztuki. Na przełomie lat 50. i 60. malowali obrazy w stylistyce dekoracyjnej figuracji, cechującej się uproszczonym rysunkiem i wąską paletą barwną w oddaniu postaci i przedmiotów. Z czasem ich prace zyskały charakter przedstawień abstrakcyjnych, inspirowanych niekiedy widokami natury i korespondujących z popularnym wówczas nurtem bezformia. W pierwszej połowie lat 60. Popiel realizowała cykl „Bramy”, podejmując w nim temat przejścia, granicy i symboliki światła. Z kolei Fedorowicz zestawiał regularne figury geometryczne z szorstkimi fakturami i tłami w ciemnej tonacji kolorystycznej. Ich poszukiwania rozwinęły się w serie obrazów stanowiących wyzwanie dla percepcji widza. „Labirynty” Popiel prezentowały abstrakcyjne przestrzenie pełne wirów, nieciągłości i zaskakujących konfiguracji, natomiast kompozycje wizualistyczne Fedorowicza, wykorzystujące m.in. zjawisko powstawania powidoków i silnie kontrastujące barwy, kierowały uwagę odbiorcy nie tyle na treść przedstawienia, co na sam proces widzenia.
Na początku lat 70. artyści zwrócili się w stronę konceptualizmu, czyli nurtu w sztuce, którego sednem było zaprezentowanie przede wszystkim pewnej idei, zaskakującego konceptu kosztem materialnego opracowania obiektu artystycznego. Od tego czasu Fedorowicz i Popiel coraz częściej posługiwali się językiem dokumentacji projektowej. Tworzyli schematy urządzeń teoretycznych lub maszyn niemożliwych, aczkolwiek uzmysławiających odbiorcom coraz częściej podnoszone wtedy problemy przeciążenia informacyjnego, zakłóceń komunikacyjnych czy instrumentalnej roli człowieka w procesie rozwoju technologicznego. W latach 80. oszczędnym językiem wizualnym konceptualizmu opowiadali o kwestiach związanych z uniwersalnie pojętą duchowością. Enigmatyczne znaki stanowiły dla nich środek służący bardziej sugestii niż narracji. W tym czasie wykonywali również akcje z udziałem publiczności, zarysowując w nich obszary tymczasowej wspólnoty myśli i doświadczeń.
Wystawa została przygotowana przez Muzeum w Koszalinie przy współpracy z Fundacją Osieki im. Jerzego Fedorowicza i Ludmiły Popiel. Zespół kuratorski w składzie Alicja Nowak-Zientarska, Agnieszka Popiel, Tomasz Popiel, Łukasz Rozmarynowski zaplanował ekspozycję w dwóch salach. Jej narracja jest wypadkową ujęcia chronologicznego i problemowego twórczości Fedorowicza i Popiel. Dzięki temu ekspozycja ma potencjał zaprezentowania dzieł sztuki i dokumentacji w sposób nieoczywisty, nielinearny i zachęcający do odnajdywania w obrazach nowych znaczeń. Na realizację przedsięwzięcia Muzeum w Koszalinie uzyskało dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
Wystawa „Jerzy Fedorowicz i Ludmiła Popiel. Poza obrazem” objęta jest patronatem Prezydenta Miasta Koszalina Tomasza Sobieraja oraz patronatem honorowym Marszałka Województwa Zachodniopomorskiego Olgierda Geblewicza. Jest ona jednym z wydarzeń w ramach tegorocznych Europejskich Dni Dziedzictwa oraz wpisuje się w obchody Jubileuszu 760-lecia miasta Koszalina. Wystawa otworzy się 4 września 2026 roku. 13 września, w ramach organizowanego przez Muzeum w Koszalinie festynu „Kolorowe odcienie szarości PRL-u” odbędą się oprowadzania kuratorskie po ekspozycji oraz specjalny panel dyskusyjny, w trakcie którego rozmówcy dyskutować będą o znaczeniu dorobku Fedorowicza i Popiel dla miasta i polskiej historii sztuki. Wystawa będzie dostępna dla zwiedzających do 28 lutego 2027 r. Zapraszamy do Muzeum w Koszalinie!
