„…Język ludzki czasem przypomina psa, co zerwał się z łańcucha ciemną nocą. Prawda z ust do ust jest całkiem inna, bo nie ludzie słowa, ale słowa ludzi niosą…” Kayah.
W zasadzie czekałam na ten moment, kiedy poruszę temat plotek, pomówień, a co za tym idzie – zaniżania wartości innych ludzi. Wszystko w imię wiary w to, że mamy prawo do wyrażania swojej opinii, wymyślania i mówienia tego, co ślina na język przyniesie.
Poruszałam już ten temat w artykule „To tylko moja opinia” (wydanie 06/2025), ale dziś chciałabym skupić uwagę na czymś innym: czy to źle, czy dobrze, że gadają?
Żyjemy w czasach, w których z jednej strony panuje powszechna zgoda na „wyrażanie swojego zdania”, a z drugiej coraz częściej brakuje refleksji, czy naprawdę powinnam, powinienem, powinniśmy. Większość z nas już tego doświadczyła. Pięknie ubrane zdania, mieszające nas albo nasze osiągnięcia z masą niedopowiedzeń, sugestii i zarzutów, kwitowane są potem słowami: „ale to tylko moje zdanie” albo „nie bierz tego do siebie”.
Tyle że to „nie bierz tego do siebie” bywa często wygodnym unikiem. Pokazuje kompletne zaniechanie odpowiedzialności za własne słowa. Lubimy uchodzić za mądrych, światłych, wyedukowanych. Pędzimy jak pendolino w rozwoju osobistym, a jednocześnie kompletnie nie przyswajamy treści podawanych nam na tacy przez licznych autorów, terapeutów, psychologów i nauczycieli. Czytamy o granicach, empatii, świadomości, komunikacji, a potem, przy pierwszej okazji, wracamy do starego, dobrze znanego sportu: obgadywania innych za ich plecami.
Ach, jakże często słyszę, a nawet sama doświadczam sytuacji, w których próba podważania osiągnięć drugiego człowieka staje się niemal celem życiowym. Najczęściej nie jest to próba rozmowy, w której każda ze stron ma prawo zaprezentować swoje zdanie. To raczej obrzucanie zza węgła. Strategia krecika, który zostawia w ogrodzie ślady swojej bytności, jednak jego samego nie widać.
W nomenklaturze prawnej niektóre z takich zachowań mogą przybierać formę nękania czy stalkingu. I na szczęście coraz częściej słyszymy, że tego typu działania kończą się postanowieniami sądu zakazującymi sprawcy dalszych kontaktów czy określonych zachowań. Ale powiedzmy sobie szczerze: łatwiej zgłaszać ludzi zupełnie nam obcych. A co wtedy, kiedy obgaduje tak zwana rodzina? Kiedy źródłem pomówień są osoby, które teoretycznie powinny znać nas najlepiej? Kiedy to nie obcy człowiek, ale ktoś „swój” puszcza w obieg półprawdy, insynuacje i zdania, które mogą przykleić się do nas jak rzep do letniego sweterka?
Łatwość oskarżania, preparowania dowodów, wyrywania faktów z kontekstu i budowania narracji pod określony cel jest dziś przerażająca. Ofiarą takiego ataku może być każdy. Cel bywa jeden: puścić coś w świat, ocenić, wywołać dyskusję, a w dalszej kolejności osiągnąć określony skutek i ogólnie mówiąc: zaszkodzić.
Badania nad agresją relacyjną pokazują, że plotka bywa łączona z takimi zachowaniami jak izolowanie, nastawianie innych przeciwko komuś, niszczenie relacji i manipulowanie pozycją społeczną. To ważne, bo wtedy przestajemy mówić o plotce jak o niewinnym „gadaniu”. Zaczynamy widzieć ją jako narzędzie wpływu. Czasem bardzo skuteczne i krzywdzące.
Zastanówmy się więc, czym właściwie jest plotka.
Plotka to nie tylko takie tam „gadanie”. W ujęciu psychologicznym może być rozumiana jako forma pośredniej agresji społecznej: niszczenie reputacji, wykluczanie, nastawianie innych przeciwko komuś, ujawnianie sekretów czy manipulowanie relacjami. Jej celem albo skutkiem bywa uderzenie w reputację i status społeczny danej osoby.
Plotka jest też mechanizmem przekazywania informacji o osobie nieobecnej. I właśnie w tym tkwi jej siła. Obmawiany nie może od razu sprostować informacji o sobie. Często nie jest nawet konfrontowany z tym, co zostało powiedziane, ale ponosi konsekwencje. Traci kontrolę nad narracją o sobie, a jego obraz zaczyna funkcjonować „poza nim”.
Ktoś coś powiedział. Ktoś coś dopowiedział. Ktoś coś zrozumiał po swojemu. Ktoś przekazał dalej.
A potem człowiek budzi się w rzeczywistości, w której musi mierzyć się nie z tym, kim jest, ale z tym, co o nim opowiedziano.
I tu pojawia się pytanie: czy to źle, że gadają?
Badania nad plotkowaniem nie dają prostej odpowiedzi w stylu: „plotka zawsze jest zła”. Ludzie mówią o innych, mówili i mówić będą. W pewnym sensie to część życia społecznego. Rozmawiamy o tych, których znamy, komentujemy zachowania, opowiadamy historie, wymieniamy informacje. Sama rozmowa o osobie nieobecnej nie musi być jeszcze przemocą. Może być neutralna. Może być życzliwa. Może budować czyjąś dobrą reputację.
Problem zaczyna się wtedy, gdy mówienie o kimś przestaje być opowieścią, a staje się strategią. Gdy nie chodzi już o prawdę, ale o efekt. Nie chodzi o zrozumienie, ale o podważenie. Gdy nie chodzi o rozmowę, ale o ustawienie ludzi przeciwko komuś. Gdy słowa mają nieść zniszczenie.
„Ich język lata, lata jak łopata”.
W tym sensie powiedzenie „a niech gadają” jest jednocześnie prawdziwe i niebezpiecznie nieprawdziwe. Prawdziwe, bo nie jesteśmy w stanie kontrolować każdej cudzej rozmowy, każdej opinii i każdej interpretacji. Nie zatrzymamy wszystkich języków świata. Nie dopilnujemy każdego zdania wypowiedzianego za naszymi plecami. Ale nieprawdziwe, bo jednocześnie język kreuje rzeczywistość. Badania pokazują, że plotka w miejscu pracy może się wiązać z niższym zaufaniem w zespole, obniżonym poczuciem bezpieczeństwa psychologicznego oraz wpływać na jakość pracy całego zespołu w organizacji. Skutkuje słabszym zaangażowaniem, mniejszą proaktywnością i większym wyczerpaniem emocjonalnym.
W aspekcie relacyjnym jedno zdanie rzucone niby mimochodem, gdzieś pomiędzy wierszami: „widziałam Kazika z tą Jolką z naprzeciwka…”, może wywołać prawdziwe związkowe tsunami. Taka plotka nie zatrzymuje się na poziomie informacji. Ona natychmiast wchodzi między dwoje ludzi. Zaczyna uruchamiać wyobraźnię, podejrzliwość, lęk, zazdrość i potrzebę sprawdzania. Jedno niedopowiedziane zdanie potrafi sprawić, że partnerzy przestają słyszeć siebie nawzajem, a zaczynają słuchać cudzych sugestii. Zamiast rozmowy pojawia się śledztwo. Zamiast zaufania napięcie. Nie stawiamy pytania „co się naprawdę wydarzyło?”. Jest gotowa historia, którą ktoś już za nich napisał. A my w nią wchodzimy.
W związkach plotka może działać jak klin wbity między partnerów. Niszczy poczucie bezpieczeństwa, podważa intymność, uruchamia obronę albo atak. Jedna osoba zaczyna się tłumaczyć, druga zaczyna szukać dowodów, a relacja powoli przesuwa się z przestrzeni bliskości do przestrzeni podejrzeń. Wtedy plotka nie tylko „mówi coś o kimś”. Ona zaczyna organizować atmosferę związku. Wprowadza trzeci głos tam, gdzie potrzebna była rozmowa dwojga ludzi.
Jakiś czas temu dużą popularnością zaczęła cieszyć się książka „Teoria pozwól im” Mel Robbins. Podzieliła środowisko od hurraoptymizmu po totalną negację. Jedni zachwycali się prostotą tej myśli, inni zarzucali jej banalność. A ja myślę, że w kontekście plotek to zdanie wymaga szczególnej ostrożności. Bo z jednej strony tak, pozwól im. Nie możemy zmienić faktu, że ktoś nas nie lubi. Nie będziemy stać przy każdym stole, w każdej kuchni, w każdym gabinecie, na każdym rodzinnym spotkaniu i sprawdzać, kto właśnie dopowiada sobie ciąg dalszy naszej historii. W tym sensie „pozwól im” może być uwalniające. Może przypominać, że nie da się zbudować życia na nieustannym pilnowaniu cudzych ust. Jeśli całe nasze poczucie bezpieczeństwa oprzemy na tym, czy ktoś akurat mówi o nas dobrze, źle czy wcale, to nigdy nie zaznamy spokoju.
Ale z drugiej strony nie wszystko, co ludzie mówią, jest niewinne. Reagujmy.
Można pozwolić ludziom mieć opinię, ale nie udawajmy, że pomówienie jest tylko opinią. Można nie kontrolować każdej cudzej rozmowy, ale przemocy reputacyjnej nie nazywajmy „czyimś punktem widzenia”. Głośne NIE, kiedy ktoś świadomie niszczy nasze dobre imię, relacje, związek, pracę albo miejsce w rodzinie. Słowa mają konsekwencje i można je wyciągać. Nie chodzi o to, żeby biegać za każdą plotką i prostować wszystko, co ktoś powiedział. To byłoby wyczerpujące i często pozbawione sensu. Chodzi raczej o to, żeby umieć rozpoznać moment, w którym zwykłe „gadanie” zaczyna realnie komuś szkodzić.
Wtedy warto zareagować. Czasem wystarczy krótka konfrontacja, „nie zgadzam się na takie mówienie o mnie”, „jeśli masz pytanie, zapytaj mnie wprost”. Czasem trzeba ograniczyć lub zerwać kontakt. Czasem zebrać wiadomości, screeny, świadków podjąć adekwatne kroki prawne. Nie musimy tłumaczyć się ludziom, którzy i tak nie są zainteresowani prawdą.
Nie każda plotka wymaga naszej reakcji. Ale jeśli ktoś konsekwentnie buduje o nas fałszywą historię, mamy prawo tę historię zatrzymać albo przynajmniej jasno powiedzieć: nie, to nie jest moja wersja wydarzeń. Bo „język ludzki czasem przypomina psa co zerwał się z łańcucha […] ich język lata, lata jak łopata.
Sylwia Hille-Jarząbek
Psycholog, psychotraumatolog i psychoterapeutka, certyfikowana terapeutka Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach. Łączy pracę kliniczną z rolą wykładowczyni akademickiej w Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Koszalinie. Przyjmuje w Poradni z Sercem (ul. Zwycięstwa 238, Koszalin).
Jej aktualne treści i praktyczne wskazówki dostępne są na profilu @psycholog.koszalin
