W 2025 roku mija pięćdziesiąt lat od zorganizowania w Koszalinie Centralnych Dożynek – jednego z najważniejszych wydarzeń w powojennych dziejach naszego miasta. Z tej okazji Muzeum w Koszalinie przygotowało wyjątkową wystawę, zrealizowaną przez Dział Historyczny, Dział Etnografii oraz Dział Sztuki Współczesnej.
W okresie PRL państwowe święta plonów obchodzone były z wielkim rozmachem. Miały formę spektaklu władzy, stając się areną dla działań propagandowych i wizerunkowych. Dla Koszalina przygotowania do uroczystości były szansą na zmianę oblicza miasta i zyskanie w ogólnopolskiej opinii miana nowoczesnej stolicy Pomorza Środkowego. Dożynki Centralne z 1975 roku odbyły się w czasie szczególnym nie tylko z perspektywy regionu. Zorganizowane w momencie szczytowym dekady gierkowskiej, z historycznego dystansu jawią się jako „łabędzi śpiew” czasu dobrobytu. W kontekście reformy administracyjnej Polski z 1 czerwca 1975 roku miały dodatkowe znaczenie jako swego rodzaju forma rekompensaty za zmniejszenie powierzchni nowego województwa koszalińskiego w porównaniu z tym, jakie funkcjonowało w latach 1950-1975. Z części dawnego województwa koszalińskiego utworzono bowiem nowe województwo słupskie i fragment województwa pilskiego. Obchody święta w całej złożoności swych materialnych i wyobrażeniowych przejawów uchwyciły obraz państwa i społeczeństwa, który w kolejnych latach uległ przyspieszonemu rozpadowi, czemu sprzyjały również zmiany w lokalnej sytuacji administracyjnej Koszalina i Pomorza Środkowego. Rok 1975 uznać można za moment wielkiego przesilenia, cezurę ustalającą dwa porządki – tego, co było „przed” i „po”.
Koszalińskie dożynki, osadzone w rzeczywistości państwa komunistycznego połowy lat 70., miały wymiar społeczno-polityczny, ale również nie mniej ważny wymiar kulturalno-artystyczny. Oznaczały dla miasta szeroko zakrojoną modernizację, w ramach której interpretacji poddano tematy takie jak ludowość, tradycja, postęp, wspólnota. Pełna paradoksów nowoczesność PRL zyskała dzięki dożynkom centralnym konkretną wizualność. Fasadowość państwowego ceremoniału stanowiła maskę dla ukrytych sensów i intencji władz. Istotne było dystansowanie się komunistów od religijnej tradycji dożynek. Władze akcentowały walor wspólnotowości święta, który miał swoje źródło w jego kościelnych obchodach. Warto pamiętać, że w 1972 roku utworzono diecezję koszalińsko-kołobrzeską, zarządzaną przez biskupa Ignacego Jeża, dzięki czemu oddziaływanie Kościoła na społeczeństwo Pomorza Środkowego uległo instytucjonalnemu wzmocnieniu, co stanowiło wyzwanie dla partyjnych władz w regionie. Perspektywa półwiecza skłania do gruntownej refleksji nad dziedzictwem minionej epoki. Potrzeba etycznego zrozumienia łączy się z koniecznością przewartościowań i krytycznej oceny. Taki też cel przyświeca wystawie „Wielkie przesilenie. Dożynki Centralne ’75 w Koszalinie”.
Wystawa prezentowana jest w dwóch salach. Całość przestrzeni ekspozycyjnej podzielona została na mniejsze części, odpowiadające wybranym aspektom dziedzictwa lat 70., momentowi państwowego święta plonów w Koszalinie i długiego trwania tradycji dożynkowej. Wystawa zawiera m.in. artefakty podożynkowe, materiały filmowe i dźwiękowe, zabytki etnograficzne i dzieła sztuki, które dają wyobrażenie o wielowymiarowości splotu ludowych i modernizacyjnych wątków, mających wpływ na tożsamość Koszalina w epoce gierkowskiej. Ekspozycja w pierwszej sali ma charakter wystawy historycznej, gdyż poświęcona jest latom 70. i obchodom dożynek centralnych w Koszalinie. Przestrzeń drugiej sali podzielona została na część etnograficzną i historyczno-artystyczną, których treści i wizualność prowadzą ze sobą ożywczy dialog na temat ludowości w kulturze XX wieku oraz jej źródeł.
Koszalińskie Dożynki Centralne w 1975 roku zorganizowano z wielkim rozmachem. Z okazji zaplanowanych obchodów przyspieszono realizację wielu inwestycji, które służyły mieszkańcom miasta przez kolejne lata. Między innymi przeprowadzono remont ulicy Zwycięstwa, rozbudowano stadion miejski, zmodernizowano amfiteatr, wzniesiono miasteczko wystawiennicze. Miasto zyskało zupełnie nowy charakter, a mieszkańcy z wielkim zaciekawieniem śledzili szybko postępujące zmiany. Moment przyspieszonej modernizacji należy jednak interpretować w kontekście przemian miasta w dekadzie lat 70. Jednym z istotnych komponentów pejzażu kulturowego miasta tego czasu było prężnie działające miejscowe środowisko artystyczne, którego reprezentanci zaprojektowali i wykonali szereg malowideł architektonicznych. Rozmach upiększania miasta sprawił, że Koszalin pod koniec lat 70. zasłynął w ogólnopolskiej opinii jako jedno z najbardziej kolorowych miast w kraju. Na wystawie zaprezentowano bogaty wybór zdjęć, dokumentujących to wyjątkowe zjawisko artystyczne. Ponadto zwiedzający mogą się zapoznać z bogatą wizualnością funkcjonującej w państwie komunistycznym ikonografii dożynkowej, stosowanymi przez władze partyjne mechanizmami retorycznymi języka propagandy, przekazami medialnymi, ceremoniałem majestatu władzy, spektakularyzacją krajowego święta, ludowością jako elementem polityki kulturalnej. Dożynki Centralne były punktem zwrotnym w powojennej historii Koszalina – jako zwieńczenie procesu zyskiwania przez miasto nowego charakteru i zarazem impuls do dalszej jego modernizacji.
Państwowe święta plonów w PRL różniły się od uroczystości dożynkowych obchodzonych w poprzednich stuleciach. Władze komunistyczne włączały do oficjalnego programu wydarzeń jedynie wybrane elementy znane z wielowiekowej tradycji, niejednokrotnie pomijając złożoną symbolikę pierwotnego święta. Tymczasem dożynki zawsze były etapem dłuższego procesu, wyznaczonego przez cykl wegetacyjny zbóż i związany z nim kalendarz prac rolniczych. Ludowość była jednym z wiodących tematów polityki kulturalnej PRL, co znalazło swoje odzwierciedlenie w powojennej sztuce nowoczesnej. Twórczość ludowa pełniła funkcję symbolicznego fundamentu jednolitej kultury ogólnonarodowej i miała ważne znaczenie propagandowe w procesie unifikacji społeczeństwa polskiego. W epoce komunizmu swojskość i rodzimość stały się przedmiotem fascynacji artystycznych i mód. W sztuce tego czasu odnaleźć można zarówno wizje sielskiej wsi, jak i pogardliwie traktowanej „wiochy”, a także szerokie spektrum postaw mniej jednoznacznych. W osobnej przestrzeni wystawy „Wielkie przesilenie” skonfrontowano ze sobą dwa wspomniane aspekty problematyki ludowej, dotyczące więzi człowieka z naturą i pracą na roli.
Wystawa została przygotowana przez Muzeum w Koszalinie przy współpracy Archiwum Państwowego w Koszalinie, Koszalińskiej Biblioteki Publicznej, Muzeum Narodowego w Szczecinie, Polskiego Radia Koszalin, TVP3 Szczecin i Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych w Warszawie. Zespół kuratorski tworzą: Krzysztof Jedynak (Dział Historyczny), Ewa Pliszka (Dział Etnografii) i Łukasz Rozmarynowski (Dział Sztuki Współczesnej). Wystawa objęta jest patronatem Prezydenta Miasta Koszalina Tomasza Sobieraja oraz patronatem honorowym Wicemarszałka Województwa Zachodniopomorskiego Jakuba Kowalika. Jest ona jednym z wydarzeń w ramach obchodów tegorocznych Europejskich Dni Dziedzictwa. Uroczyste otwarcie wystawy odbyło się 7 września 2025 roku podczas festynu „Dożynkowych wspomnień czar”, którego program obejmował m.in. koncert zespołu Rzepczyno, występy Zespołu Tańca Ludowego „Bałtyk”, Chóru „Koszalin Canta”, Koszalińskiej Orkiestry Akordeonowej AKORD. Współorganizatorami festynu byli KOWR OT Koszalin i CK105 w Koszalinie. Wystawa jest dostępna dla zwiedzających do 1 marca 2026 r. Zapraszamy do Muzeum w Koszalinie!
